Για να είμασθε σε θέση να αντιληφθούμε πώς λειτουργούν ακριβώς οι διάφορες τεχνικές και μέθοδοι στην καλλιέργεια του bonsai, είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε μερικά βασικά πράγματα γύρω από τον οργανισμό των φυτών.
Έχω ένα μικρό βιβλίο με τίτλο "Botany for Bonsai" του Dr. Enrique Castaño de la Serna, επιστήμονα με αρκετούς ακαδημαϊκούς τίτλους, ο οποίος έχει δώσει μία εξαιρετική (κατά την γνώμη όχι την δική μου, αλλά ανθρώπων που ασχολούνται με το bonsai πολλά χρόνια) περίληψη των βασικών αρχών που διέπουν την φυτική ζωή και εννοιών που συναντούμε στην φυτολογία.
Σκέφθηκα λοιπόν να γράψω με δυό λόγια τα σημαντικώτερα από αυτά που έχω διαβάσει σε αυτό το βιβλίο.
Οι φυτικές ορμόνες είναι μόρια τα οποία δεν εμπλέκονται άμεσα στην μεταβολική ή αναπτυξιακή διαδικασία αλλά δρούν σε χαμηλές συγκεντρώσεις για να μεταβάλουν αυτές τις διαδικασίες.
Υπάρχουν έξι αναγνωρισμένες τάξεις φυτικών ορμονών. Κάποιες από αυτές τις κλάσεις εκπροσωπούνται από μερικά διαφορετικά συστατικά ενώ κάποιες άλλες από ένα συστατικό. Όλες οι ορμόνες είναι οργανικά συστατικά και μοιάζουν με μόρια που επανεμφανίζονται στην δομή του φυτού ή στην λειτουργία του. Οι ορμόνες αυξίνες και κυτοκινίνες δεν είναι απλώς δύο συγκεκριμένες ορμόνες αλλά αναφέρονται σε δύο οικογένειες χημικών συστατικών κι έχουν διάφορες επιδράσεις, από τις οποίες η κυριώτερη είναι να προάγουν την διαίρεση των κυττάρων. Η πιο τυπική είναι η δημιουργία των «κάλων» οι οποίοι καλύπτουν τα σημεία που έχει δημιουργηθεί τραυματισμός ή μετά από κόψιμο, προκειμένου να κρατηθούν έξω τα μικρόβια και να εμποδισθεί η ροή των χυμών του δένδρου πρός τα έξω.
Η αυξίνη είναι η ορμόνη που παίζει επίσης ρόλο στην διατήρηση της κυριαρχίας της κορυφής (apical dominance). Τα περισσότερα φυτά έχουν πλευρικούς οφθαλμούς τοποθετημένους στο σημείο όπου το φύλλο συνδέεται με το στέλεχος. Οι οφθαλμοί είναι εμβρυϊκό μερίστωμα σε κατάσταση λήθαργου λόγω της αυξίνης. Καθ’ όσον παράγεται αρκετή αυξίνη από το κορυφαίο μερίστωμα, οι πλευρικοί οφθαλμοί παραμένουν σε λήθαργο. Εάν η κορυφή του βλαστού αφαιρεθεί λόγω ενός ζώου που έβοσκε και την έφαγε ή λόγω ενός καλλιτέχνη bonsai που δημιουργούσε, η αυξίνη παύει να παράγεται γεγονός που κάνει τους πλευρικούς οφθαλμούς να σπάσουν τον λήθαργο και να ξεκινήσουν να αυξάνονται. Στην πραγματικότητα, το φυτό γίνεται πιο θαμνώδες. Το κόψιμο του κορυφαίου οφθαλμού αφαιρεί την αυξίνη και διεγείρει οι πλευρικοί οφθαλμοί να μεγαλώσουν κι έτσι να παράγουν καλλίτερη διακλάδωση στο δένδρο μας.
Υπάρχουν φυσικές κυτοκινίνες που έχουν σχέση με το DNA ως ενεργά μόρια του ζωντανού οργανισμού. Οι συνθετικές κυτοκινίνες χρησιμοποιούνται στην καλλιέργεια ιστών για την αναπαραγωγή φυτών σε μεγάλες ποσότητες και χρησιμοποιούνται επίσης για τόν έλεγχο ανάπτυξης των φρούτων.
Το αιθυλένιο είναι η μοναδική αεριώδης ορμόνη και σχετίζεται με την ωρίμανση των καρπών. Πολλές φορές χρησιμοποιείται στα bonsai όταν αυτά πρέπει να βρίσκοναι σ’ ένα συγκεκριμένο στάδιο ανάπτυξης ή άνθισης πριν την κανονική τους εποχή, εν όψει μιας εκθέσεως.
Το αμψισικό οξύ ΑΒΑ είναι μία ορμόνη που εμποδίζει το φύτρωμα των σπόρων κι εμφανίζεται σε υψηλές συγκεντώσεις στους σπόρους σε λήθαργο. Σε σπόρους στο στάδιο της βλάστησης το ΑΒΑ μειώνεται κι αυτό είναι ένδειξη του ότι η βλάστηση των σπόρων ελέγχεται από μία ισορροπία ανάμεσα στις αυξίνες, γιββερελλίνες και κυτοκινίνες.
Οι γιββερελλίνες απομονώθηκαν και κρυσταλλοποιήθηκαν στη διάρκεια της δεκαετίας 1930. Σήμερα υπάρχουν περισσότερες από 110 διαφορετικές γιββερελλίνες που διαφέρουν ελάχιστα χημικά αλλά οι βιολογικές τους δραστηριότητες είναι πολύ διαφορετικές. Χρησιμοποιούνται για την παύση του λήθαργου των δύσκολων σπόρων και για να προάγουν το δέσιμο των σταφυλιών και άλλων φρούτων.
Το ιασμονικό οξύ είναι παρόν παντού στα φυτά. Βοηθάει την ρύθμιση της ανάπτυξης και της αύξησης και φαίνεται ότι παίζει ρόλο στην ωρίμανση των φύλλων και ως μηχανισμός άμυνας έναντι των μυκήτων.
